Bir Fotoğrafın İçinden Caz Geçiyor
Hipster Paradise’ın yeni etiketinde Billie Holiday ve William P. Gottlieb
Bir fotoğrafın sesi olabilir mi?
Billie Holiday’in bu portresine bakınca insan bir süreliğine olabileceğine inanıyor. Aralık dudaklar, yüzüne düşen ışık, şarkının içinde bir yerde yakalanmış ifade… Fotoğraf sessiz, ama insan ister istemez cümlenin devamını bekliyor.
Hipster Paradise’ın yeni etiketi için bu kareyi seçtik. Adının peşinden biraz geriye gidince, yolun zaten cazın içinden geçtiğini biliyorduk. Şimdi o yolun üzerinde Billie Holiday var.
Kameranın öbür tarafında da cazı yıllarca dinlemiş, yazmış ve sonunda ona nasıl bakacağımızı biraz değiştirmiş bir adam: William P. Gottlieb.
Fotoğraf, New York’taki Downbeat kulübünde çekilmiş. Library of Congress kaydı tarihi yaklaşık Şubat 1947 olarak veriyor. Mekân, Manhattan’ın 52. Caddesi’nde; caz tarihine meraklı birinin haritada görünce duraksayacağı adreslerden biri.
O yıllarda bu caddenin adı çoğu zaman yalnızca “The Street”ti. Kulüplerin kapıları birbirine açılır, bir sahneden ötekine geçen müzisyenlerle birlikte müzik de yer değiştirirdi. Swing hâlâ bütün canlılığıyla oradaydı; bebop ise melodinin, armoninin ve ritmin sınırlarını kurcalıyordu. Cazın sonradan kitaplarda ayrı bölümlere yerleşecek dönemleri, o sırada aynı sokakta birbirini duyabiliyordu.
Gottlieb tam bu yılların içinden geçti. Louis Armstrong, Duke Ellington, Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Ella Fitzgerald, Billie Holiday… Bugün cazın yüzünü zihnimizde canlandırırken başvurduğumuz görüntülerin bir kısmını ona borçluyuz. 1938’den 1948’e uzanan çalışmaları, bir müziğin değişirken nasıl göründüğünü de kayda aldı.
Aslında işe gazeteci olarak başlamıştı. The Washington Post’ta caz yazıları yazıyor, müzisyenlerle konuşuyordu. Gazete, köşesi için fotoğrafçı ayıramayınca kendi kamerasını aldı ve çekmeyi öğrendi. Savaşın ardından Down Beat dergisinde hem yazdı hem fotoğraf çekti. Bir bakıma, söyleşinin sonunda defterine girmeyen şeyi kamerayla arıyordu.
Burada isimler küçük bir karışıklığa elverişli: Downbeat, fotoğrafın çekildiği New York kulübü; Down Beat ise 1934’te Chicago’da yayımlanmaya başlayan dergi. İki ayrı kurumdan söz ediyoruz. Bu hikâyede onları buluşturan kişi Gottlieb: birinin sayfaları için çalışırken diğerinin sahnesine bakıyor.
Gottlieb’in fotoğraflarındaki yakınlığın biraz da buradan geldiğini düşünüyoruz. Karşısındaki müzisyeni dinlemiş, onunla konuşmuş, neye dikkat edeceğini öğrenmiş birinin bakışı bu. Kendi anlatımında da en çok kişiliği yakalamaya çalıştığını söylüyor. Üstelik film ve flaş maliyetleri yüzünden bir çekimde çoğu zaman iki ya da üç kareyle yetinmesi gerekiyordu. Bugünün başparmak hareketiyle yüzlerce görüntü arasında dolaşan alışkanlıkları düşünülünce, hayli başka bir bakma terbiyesi.
Holiday’in portresinde bu dikkat hemen hissediliyor. Koyu zemin, yüzündeki ışığa yer açıyor. İfade, bakışımızı üzerinde tutuyor. Şarkı sürerken çekilmiş bir kareye bakıyor olmanın tuhaflığı şu: görüntü durmuş, fakat biz onun öncesini ve sonrasını düşünmeye devam ediyoruz. Gottlieb’in burada yakaladığı şey, bir anın içine sığan süre.
Billie Holiday’i dinlerken de zamanla uğraşırız. Bir kelimeyi bekletir. Cümleyi vuruşun biraz gerisinden getirir. Tam geciktiğini düşündüğümüz anda yerine oturtur. Melodi tanıdıktır; onu söyleyişinde her şey yeniden olur.
Louis Armstrong ve Bessie Smith’ten beslenen Holiday, sesiyle bir caz müzisyeni gibi düşünüyordu. Teddy Wilson ve Lester Young’la yaptığı kayıtlar, kendisinden sonra gelen şarkıcılar için ölçü oldu. Young’ın ona verdiği “Lady Day” adı da bu yakınlığın hatırası olarak kaldı.
Holiday’in yorumunda gösteriş, çoğu zaman küçücük bir ayrıntıya çekilir: bir hecenin uzaması, bir kelimenin hafifçe koyulaşması, cümlenin sonunda bırakılan boşluk. Konuşmayla şarkı arasındaki o dar geçitte, başkasının yazdığı sözleri kendi ağzından ilk kez çıkıyormuş gibi söyleyebilir. Bir şarkıyı yıllardır biliyor olmak, Holiday’den dinlerken onu yeniden öğrenmeye engel değildir.
Bu sesin caz tarihindeki ağırlığı, “Strange Fruit”te başka bir anlam da kazanır. 1939’da kaydettiği, Café Society’de söylediği şarkı, Siyah Amerikalılara yönelik linç şiddetini dinleyicinin karşısına çıkarıyordu. Güzelliğin insanı rahatlatacağı beklentisi, Holiday’in sesinde ağır bir gerçekle karşılaşır. Onun fotoğrafına bakarken bu kararlılığı da hatırlamak gerekir. Etiketimizdeki yüzün ardında, sahnede ne söyleyeceğine dair söz sahibi olan bir sanatçı var.
Hipster Paradise adı bizi bu dünyaya zaten yaklaştırmıştı. Hipster kelimesinin caz çevrelerindeki geçmişinde, müziği yakından takip eden, başkalarının henüz duymadığını merak eden bir dinleyici bulunur. Lester Young’ın bu kültürün erken simgelerinden biri sayılması, Holiday’le ortaklığını bizim küçük hikâyemiz için daha da anlamlı kılıyor. Moda’daki dükkânımızdan 1940’ların New York’una uzanan yol, meğer bir ürün adının içine sığabiliyormuş.
Harmanda da tanıdık malzemeler biraz alışılmadık bir masaya oturuyor. Rooibos, hindistan cevizi, kakao ve lavanta. Sıcak, yuvarlak, kavruk, çiçeksi… Birbirlerine verecekleri cevap, tek başlarına nasıl oldukları kadar önemli. Holiday’in bildiğimiz bir şarkıda küçük zaman değişiklikleriyle açtığı yer, bize bu birlikteliği hatırlatıyor. Kakao ile hindistan cevizinin arasına lavantanın girmesi gibi: kulağa önce biraz şaşırtıcı gelir, sonra orada olmasına alışırsınız.
Yeni etikette mor harflerin Holiday’in ağzından dışarıya doğru açılması da buradan geliyor. Fotoğrafın içinde duyduğumuzu sandığımız sesi, yazıyla biraz ileri taşıdık. İnce çizgiler etrafında dolaşıyor; portre kendi siyah beyaz dünyasında kalırken Hipster Paradise bugünden söze karışıyor.
Bu fotoğrafı sevme nedenimiz, ona baktıkça dinlemek istememiz. Gottlieb’in sabrı, Holiday’in zamanı kullanışı, bir şarkının insanın ağzında yeniden kurulması… Hipster Paradise’ın üzerinde bütün bunların birbirine değmesini sevdik.
Fincana ne koyacağımız belli. Plağa gelince, bu kez seçimi Lady Day’e bırakabiliriz.
Fotoğraf: William P. Gottlieb, Billie Holiday, Downbeat, New York, yaklaşık Şubat 1947. William P. Gottlieb Collection, Music Division, Library of Congress. Etiketteki tipografi ve grafik düzenleme Mama Ram’a aittir.
Yorumlar